धान्य साठविण्यासाठी वापरली जाणारी कणगी झाली कालबाह्य..!
त-हाडी- प्रतिनिधी
पूर्वी ज्वारी, बाजरी साठविण्याच्या विविधांगी पद्धती उपयोगात आणल्या जात होत्या. यामध्ये कणगे हा महत्त्वपूर्ण प्रकार होता. या कणग्यांमध्ये जवळपास आठशे ते हजार क्विंटलपर्यंत धान्य साठवून ठेवले जात असे. आता धान्य साठवणुकीसाठी लोखंडी कोठ्या आल्यामुळे कणगे लुप्त झाले आहेत, तसेच पूर्वीच्या काळातील गावरान मेवा हरवला आहे.
पूर्वी परिसरात वर्षभर पुरेल एवढे धान्य आणि बियाणे सांभाळून ठेवण्यासाठी विविध प्रकारच्या पद्धती वापरल्या जात असत. या भागात, ज्वारी, बाजरी, ऊस, कापूस, गव्हासह अनेक पिके घेतली जातात.पूर्वी ज्वारी, बाजरी, गहू पिकांची काढणी झाल्यानंतर घरी आणून कणग्यांमध्ये साठवले जात होते. मात्र, कालांतराने कणगे लुप्त होत गेले. कणगे प्रामुख्याने बांबूच्या पातळ काड्यांनी विणली जायची. कणगी साधारण सहा ते सात फुटाची असायची. नवी कणगी वापरण्यापूर्वी ती आतून बाहेरून शेणाने सारवूनघेतली जात असे. उन्हात चांगली वाळल्यावर त्यात धान्य भरले जायचे. धान्य भरून झाल्यावर कणगीच्या तोंडावर गवत पसरवून ते शेणाने लिपले जायचे. कणग्यात धान्य अनेक वर्षे टिकत असल्याने याचा वापर केला जात होता. शिवाय धान्याला कीड लागत नसायची, तसेच कोणत्याही रासायनिक प्रक्रियेशिवाय वर्षभरासाठी धान्य साठवले जात होते. त्याकाळी घरातील कणगी बघून विवाह ठरविला जात असे पूर्वीचे लोक म्हणतात . आता हीच कणगी हद्दपार झाली आहे.
मातीचे अंगण असणाऱ्या घरांनी आता सिमेंट काँक्रीटची जागा घेतली आहे. त्यामुळे नुसती जागा नाही तर ग्रामीण भागातील गावरान मेवाही हरवून गेला आहे.
कणगी म्हणजे काय ? त्याचा शेतकर्याला कोणता उपयोग होतो?
कणगी म्हणजे धान्य साठविण्याची एक रचना.टोपली जशी बांबू पासून बनवितात तशीच कणगी देखील. कणगी चा आकार हा रांजना सारखा किंवा तळापासून (गोल )व्यास उंची पर्यन्त वाढता आणि त्या नंतर निमुळता होत जातो.कणगी आतून बाहेरून शेणाने लिपली जाते आणि उन्हात वाळवतात. त्यात खरीप,रब्बी हंगामात धान्य वाळवून भरतात ,थोडी रिकामी ठेवून वरतून पुन्हा शेणाने हवाबंद होईल अश्या प्रकारे लिपतात.
हवा बंद केल्या मुळे त्या मध्ये साठवलेले धान्याला कीड लागत नाही, धान्य कित्येक वर्ष कुठल्याही प्रकारची प्रक्रिया न करता चांगल्या स्थितीत राहते.
मात्र आता कानगी ची जागा आता प्लस्टिक ड्रम,आणि पत्र्याच्या टाक्या नी घेतल्या मुळे
धान्याला लवकर कीड लागते. धान्याला कीड लागू नये म्हणून त्या मध्ये विशिष्ट प्रकारची पावडर टाकली जाते.ते आरोग्या साठी हानिकारक ही असू शकते ?
