जलसंधारण कामामुळे शेतीचे नुकसान झाले असे म्हणने चुकीचे आहे
संजय ज्ञानोबा शिंदे
जलमित्र
मराठवाड्यात मागील दहा दिवसात दोन ते तीन वेळा अतिवृष्टी झालेली आहे. यामुळे नदी, ओढे, नाले यांना पूर आला. हे पाणी शेतात घुसले त्यामुळे शेतीचे व पिकांचे मोठे नुकसान झालेले आहे. पण काही तज्ञ मंडळी जलसंधारण कामाला दोष देत आहेत. त्यांच्या या मताशी मी अजिबात सहमत नाही. कारण जलसंधारण असो की, पाणलोटक्षेत्र विकास कार्यक्रम असो यामध्ये धोखे सष्टपणे उल्लेखित केलेले असतात. त्यापैकी एक अतिवृष्टी मुळे नुकसान होऊ शकते. तसे मराठवाड्यात अतिृष्टीमुळे मोठ मोठ्या तलावातील पाणी शेता घुसले, तलाव फुटण्याची भिती निर्माण झाली, तलावांचे दरवाजे खुले केल्याने शेतात पाणीच पाणी झालेले आहे. हे सर्व अतिृष्टीमुळे झालेले आहे. त्यास जलसंधारणाची झालेली कामे जबाबदार नाहीत.
त्याही पुढे जाऊन सांगतो की, नाला खोलीकरण केलेली माती, मुरूम काढून नदीकाठी टाकलेला आहे त्यांची अत्यल्प फूट तूट झालेली आहे कारण कामे होवून जवळपास चार ते सहा वर्ष झाल्याने ती माती, मुरूम दबई होवून व त्यावर गवत, छोटी छोटी झाड आल्याने कुठेतरी अत्यल्प फूट तूट झालेली आहे. कारण जास्त पाऊस असल्याने नदी, नाले, ओढे यामध्ये पाणी न बसल्याने फुटलेले आहे. पण असे नाही की, सर्वच बांध फुटून/डासळून नदीत पडलेले आहेत. आम्ही प्रत्यक्ष जाऊन ठीक ठिकाणी भेटी देऊन प्रत्यक्ष पाहणी केलेली आहे.
२५ ते ३० वर्षापूर्वी पाऊस सरासरी एवढा किंवा त्यापेक्षा अधिक व्हायचा तसेच अतिवृष्टी व्हायची त्यामुळे नदीपात्र गाळ किंवा मुरूम दिसायचा नाही. अक्षरशः खडक उघडा पडायचा. म्हणून नदीपात्र रुंद व खोल असायची. त्यामुळे उन्हाळ्यात डोह पडायचे त्यामध्ये जनावर पोहनी लागायचे. हे सर्व निसर्गतः होत असे. पण मागील १० ते १५ पासून पाऊस कमी पडत आहे. तीन ते पाच वर्षातून सरासरी एवढा किंवा त्यापेक्षा थोडा जास्त होत आहे. त्यामुळे नदीपात्र गाळाने भरलेले होते ते काढण्याचे काम झाल्याने फायदेच झालेले आहेत. तसेच हे काम निसर्ग नियमाचे पालन करते. कारण जो गाळ पाऊस पडून पूर येवून वाहून जात होता तो गाळ आपण काढलेला आहे. म्हणून या कामामुळे नुकसान झाले असे म्हणने चुकीचे आहे.
खरच जर नाल्यातील गाळ काढला नसता तर खूप मोठी हनी झाली असती आपण त्याचा विचारही करू शकत नाहीत. खोलीकरण व रुंदीकरण मुळे बऱ्याच ओढ्या नाल्यातील पाणी पात्राच्या बाहेर आले नाही हे ही विसरता येणार नाही.
आम्ही मागील २० वर्षापासून पाणलोट क्षेत्रात विकास व जलसंधारण विषयात प्रत्यक्ष फिल्डवर काम करत आहोत. हे आमच्या कार्याचे व अनुभवातील लिखाण आहे.
