२४ जानेवारी १९५०: डॉ राजेंद्र प्रसाद यांची राष्ट्रपती पदावर निवड !
उमेश काशीकर यांचे मनोगत !!
जगदीश का. काशिकर,
मुक्त पत्रकार व गुंतवणुक/रोजगार – नोकरी/कामगार समस्या/कायदे सल्लागार, मुंबई, महाराष्ट्र. व्हाटसअप – ९७६८४२५७५७.
प्रजासत्ताक दिनाच्या दोन दिवस अगोदर म्हणजे दिनांक २४ जानेवारी १९५० रोजी देशासाठी दोन महत्वाच्या घडामोडी झाल्या.
त्या दिवशी संसदेच्या घटना समितीच्या बैठकीत ‘जन गण मन’ या राष्ट्रगीतावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले व डॉ राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड करण्यात आली.
राष्ट्रपती निवडीची नाट्यमय घोषणा
सन १९४७ साली भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. परंतु संविधान तयार होईपर्यंत भारत हे स्वतंत्र अधिराज्य होते.
दिनांक २६ जानेवारी रोजी भारत प्रजासत्ताक (गणराज्य) झाल्यावर गव्हर्नर जनरल पद संपुष्टात येऊन राष्ट्रपतीपद अस्तित्वात येणार होते.
घटना समितीचे अध्यक्ष असलेले डॉ राजेंद्र प्रसाद यांनी देशाच्या पहिल्या राष्ट्रपती निवडीसाठी नेमण्यात आलेले निवडणूक अधिकारी एच व्ही आर अय्यंगार यांना सभागृहात निवेदन करण्याची सूचना केली.
निवडणूक अधिकारी अय्यंगार यांचे हे निवेदन इतके नाट्यपूर्ण होते की आज ७६ वर्षांनी देखील राष्ट्रपती निवडीची त्यांची घोषणा व त्यानंतर झालेला राज्यघटना समितीतील जल्लोष त्या क्षणाच्या उत्कंठतेची जाणीव करुन देतो :
एच. व्ही. आर. अय्यंगार यांचे निवेदन
मा. अध्यक्ष महोदय, भारताच्या राष्ट्रपती पदासाठी केवळ एकच नामनिर्देशन प्राप्त झाले आहे.
त्या उमेदवारांचे नाव आहे डॉ. राजेंद्र प्रसाद ! (प्रदीर्घ व जोरदार टाळ्यांचा कडकडाट.)
त्यांच्या नामनिर्देशनाचा प्रस्ताव पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मांडला (पुन्हा टाळ्यांचा कडकडाट) आणि त्यास सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी अनुमोदन दिले आहे (अविरत टाळ्यांचा कडकडाट).
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीसंबंधीच्या नियमांमधील नियम ८ च्या उपनियम (१) अन्वये, मी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताच्या राष्ट्रपती पदावर विधिवत निवड झाल्याची घोषणा करीत आहे. (दीर्घकाळ टाळ्यांचा कडकडाट.)
या घोषणेनंतर लगेचच पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरु व गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांची अभिनंदनपर भाषणे झाली.
पंडित नेहरु
राष्ट्रपती महोदय, या सन्माननीय सभागृहातील प्रत्येक सदस्याच्या तसेच माझ्या स्वतःच्या वतीने, आपल्यावर बहाल करण्यात आलेल्या या सर्वोच्च सन्मानाबद्दल मी आपले अत्यंत आदरपूर्वक अभिनंदन करण्याची अनुमती मागतो.
आपल्या नेतृत्वाखाली आम्ही तीन वर्षांहून अधिक काळापूर्वी घटना समितीचे कार्य सुरु केले. या तीन वर्षांच्या कालावधीत या देशात घडलेल्या अनेक घटनांनी देशाचा चेहरामोहरा बदलून टाकला आहे.
आम्हाला वारंवार अस्थिरता व संकटांचा सामना करावा लागला; तरीही भारताच्या जनतेसाठी संविधान निर्माण करण्याचे कार्य आम्ही अविरतपणे पुढे नेले आणि आज ते कार्य पूर्णत्वास प्राप्त झाले आहे. तो अध्याय आज संपन्न झाला आहे.
आता नवी आव्हाने आमच्या पुढे आहेत आणि एखाद-दोन दिवसांत नव्या अध्यायास प्रारंभ होणार आहे.
आपल्या कुशल नेतृत्वाचा अनुभव आम्हाला गेल्या तीन वर्षांतच आला असे नाही, तर आमच्यातील अनेकांनी गेल्या तेहेतीस वर्षांपासून आपल्याला भारताचा एक निष्ठावान सैनिक म्हणून, स्वातंत्र्यलढ्याच्या अग्रभागी सदैव उभे असलेले पाहिले आहे. (टाळ्यांचा कडकडाट)
म्हणूनच, महोदय, आम्ही आपले स्वागत करतो—आमच्या नेत्याच्या रूपात, भारत प्रजासत्ताकाचे प्रमुख म्हणून, तसेच मागील पिढीभर या देशासमोर उभ्या ठाकलेल्या प्रत्येक संकट आणि आव्हानाचे प्रसंगी न डगमगता सामोरे गेलेल्या एका सहकाऱ्याच्या रूपात.
आज या सभेत एक महत्त्वाचे कार्य पूर्ण झाले आहे.
हे सभागृह आपले कार्य पूर्ण करून अस्तित्वात राहणार नाही; किंवा अधिक योग्य शब्दात सांगायचे झाल्यास, याचे रूपांतर होऊन ते भारत प्रजासत्ताकाच्या संसदेत परिवर्तित होईल.
आपण अनेक वर्षांपूर्वी स्वतःसमोर ठेवलेले एक ध्येय आज साध्य झाले आहे.
परंतु आता इतर अनेक कार्ये आमच्यासमोर उभी आहेत.
अनेक वर्षे पाहिलेले एक स्वप्न साकार झाले आहे; पण त्याचबरोबर नवी स्वप्ने आणि नवी, कदाचित अधिक कठीण आव्हाने, आमच्यासमोर उभी आहेत.
या येऊ घातलेल्या कार्यांमध्ये व संघर्षांमध्ये भारत प्रजासत्ताकाच्या प्रमुखपदी आपण असाल, ही गोष्ट आम्हा सर्वांसाठी आश्वासक आहे.
महोदय, आपण ज्या भारत प्रजासत्ताकाचे सन्माननीय राष्ट्रपती असाल, त्या प्रजासत्ताकाप्रती मी माझी संपूर्ण निष्ठा व निःस्सीम निष्ठा अर्पण करीत आहे. (दीर्घकाळ टाळ्यांचा गजर)
सरदार वल्लभभाई पटेल
राष्ट्रपती महोदय आणि मित्रांनो,
या मंगल प्रसंगी—जेव्हा राष्ट्राच्या प्रतिनिधींच्या एकमताने आपली राष्ट्रप्रमुख म्हणून निवड झाली आहे—आपल्यावर वर्षाव होत असलेल्या अभिनंदनाच्या स्वरात सहभागी होण्याची मी आपली अनुमती मागतो. (टाळ्या)
माननीय पंतप्रधानांनी व्यक्त केलेल्या प्रत्येक शब्दाशी मी पूर्णपणे सहमत आहे आणि आपल्यावर बहाल करण्यात आलेल्या या महान सन्मानाबद्दल मी आपले अभिनंदन करतो.
गेली तीन वर्षे आपण घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहात आणि या सभेची कार्यवाही आपण ज्या पद्धतीने चालवली आहे, ती सर्व सदस्यांनी जवळून पाहिली आहे.
कधी काळी आपल्या प्रकृतीवर आलेल्या ताणामुळे आम्ही सर्वच चिंताग्रस्त होतो; परंतु ईश्वरकृपेने आपले आरोग्य पुनः पूर्ववत झाले आणि भारत प्रजासत्ताकाचे पहिले राष्ट्रपती व राष्ट्रप्रमुख म्हणून आपली निवड होताना पाहण्याचे सौभाग्य आम्हाला लाभले आहे.
भारताच्या इतिहासातील हा एक सुवर्णाक्षरांनी नोंदविला जाणारा दिवस आहे.
आपल्या दूरदृष्टीपूर्ण निर्णयक्षमतेखाली, शांत व स्थिर स्वभावामुळे आणि व्यक्ती व परिस्थिती हाताळण्याच्या आपल्या पद्धतीमुळे, आगामी काळात देशाचा सन्मान व प्रतिष्ठा अधिकाधिक वाढेल, याबद्दल आम्हाला कोणतीही शंका नाही.
आपल्या समर्थ नेतृत्वाखाली भारत जगातील राष्ट्रांमध्ये आपले योग्य स्थान प्राप्त करील.
मी ईश्वराकडे प्रार्थना करतो की, आपल्यावर सोपविण्यात आलेल्या या महान व मोठ्या जबाबदारीत आम्हा सर्वांना आपल्याला निष्ठा आणि संपूर्ण सहकार्य देण्याची सद्बुद्धी लाभो.
भविष्यातील वादळी समुद्र पार करताना आपल्याला सर्वांनाच एकत्र पोहावे लागणार आहे.
आपल्या प्रेमळ स्वभावामुळे आणि उदार अंतःकरणामुळे आपण केवळ या सभागृहातीलच नव्हे, तर देशातील प्रत्येक घटकाचे प्रेम संपादन केले आहे. आपल्यावर बहाल करण्यात आलेला हा सन्मान आपण पूर्णतः पात्र आहात. (टाळ्यांचा कडकडाट)
डॉ राजेंद्र प्रसाद यांची विनम्रता
सरदार पटेल यांच्या भाषणानंतर सदस्यांची भाषणे सुरु झाल्यावर डॉ राजेंद्र प्रसाद स्तुती ऐकून इतके ओशाळून गेले की त्यांनी दोनवेळा सदस्यांना आपली भाषणे आवरती घेण्यास सांगितली.
“सन्माननीय सदस्य बोलण्यापूर्वी, एक छोटीशी आठवण करून देऊ इच्छितो. अशा प्रसंगी येथे (अध्यक्षपदावर) बसून स्वतः विषयही, माझी तितकी योग्यता नसताना, इतकी स्तुतीपर भाषणे ऐकणे मला खरोखरच संकोचजनक वाटते. त्यामुळे सदस्यांचा बोलण्याचा आग्रहच असेल तर कृपया त्यांनी आपले विचार शक्य तितक्या कमी शब्दांपुरते मर्यादित ठेवावेत, अशी माझी विनंती आहे.आज तीन वर्षांनंतर तरी, सभागृह मला पुढील चर्चा थांबवण्याची परवानगी देईल, अशी आशा आहे. माननीय सदस्यांना विनम्र विनंती करतो की पुढील चर्चा थांबवावी आणि मला अधिक संकोचात टाकू नये.”
प्रजासत्ताक दिन साजरा करताना, ज्या दिवसाचे वर्णन सरदार पटेल यांनी “भारताच्या इतिहासातील सुवर्णाक्षरांनी नोंदविला जाणारा दिवस” असे केले आहे त्या आजच्या दिवसाला (२४ जानेवारी) विसरुन चालणार नाही.
